Di chúc cho đất mà không ghi diện tích, có bị vô hiệu?
Ở miền Tây, nhiều ông bà viết di chúc cho con đất rất đơn giản: "cho thằng Út 15 công ruộng giáp kênh". Không đo đạc, không ghi số mét vuông. Tới khi ông bà mất, anh em trong nhà bắt bẻ: di chúc không ghi diện tích thì vô hiệu, đất phải chia đều.
Có đúng vậy không? Không hẳn.
Luật nói gì
Một di chúc hợp pháp cần những điều kiện ở khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015:
"1. Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây: a) Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép; b) Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật."
Trong mấy điều kiện này không có chỗ nào bắt di chúc phải ghi diện tích chính xác. Khoản 1 Điều 631 Bộ luật Dân sự chỉ yêu cầu di chúc có "Di sản để lại và nơi có di sản". Chỉ cần xác định được đó là miếng đất nào.
Án lệ 72/2024 xử thế nào
Án lệ số 72/2024/AL của Tòa án nhân dân tối cao (áp dụng từ 15/6/2024) xử đúng tình huống này. Năm 1998, hai cụ lập di chúc cho con gái "15 công tầm lớn". Di chúc không ghi diện tích, nhưng ghi rõ bốn phía: mặt tiền giáp kênh, ba phía còn lại giáp đất ba hộ có tên. Di chúc có chữ ký các con và xác nhận của chính quyền địa phương. Người con gái quản lý, canh tác, kê khai đất liên tục từ năm 1998.
Một người con trai lại được cấp giấy chứng nhận phần đất đó, nói là cha mẹ đã cho mình, nhưng không đưa ra được chứng cứ.
Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao nhận định: di chúc tuy không ghi diện tích nhưng có nêu tứ cận, và tứ cận không có tranh chấp. Vậy di sản là toàn bộ đất đo thực tế nằm trong tứ cận đó. Người con gái được hưởng phần đất theo di chúc.
Tóm lại
- Di chúc ghi "mấy công", "khoảng chừng" mà ghi rõ giáp ai, giáp đâu, bốn phía không ai tranh chấp: tòa đo thực tế và giao đúng phần đất trong bốn phía đó.
- Di chúc không ghi diện tích và cũng không ghi tứ cận, không xác định được miếng đất nào: lúc đó mới khó, dễ bị cho là không xác định được di sản.
Người lập di chúc nên làm gì
- Ghi rõ số thửa, tờ bản đồ theo giấy chứng nhận. Chưa có giấy thì ghi bốn phía giáp ai, giáp đường, giáp kênh nào.
- Ghi diện tích nếu biết, kèm chữ "theo đo đạc thực tế" để khỏi cãi nhau khi số trên giấy lệch số đo.
- Nên ra công chứng hoặc chứng thực ở xã, phường. Không công chứng thì phải tự viết, ký tên, minh mẫn, không bị ép (khoản 1 Điều 630).
- Cho các con biết, có chữ ký các con càng tốt. Trong án lệ, chữ ký các con trên di chúc là một chứng cứ quan trọng.
Lời thật
Di chúc viết tay ở quê thường sơ sài, nhưng sơ sài chưa chắc đã vô hiệu. Tòa nhìn vào ý chí thật của người cha, người mẹ và việc ai quản lý đất bao năm. Anh chị đang cầm một tờ di chúc cũ mà anh em bắt bẻ, cứ chụp gửi tôi xem trước khi tính chuyện ra tòa.
