Đất bị thu hồi rồi, di chúc để lại đất đó còn giá trị không?

Ở Cần Thơ, Cà Mau mấy năm nay làm đường, làm cầu nhiều, đất bị thu hồi cũng nhiều. Tôi gặp không ít gia đình rơi vào cảnh này: cha mẹ đã lập di chúc cho một người con miếng đất. Sau đó Nhà nước thu hồi, có tiền bồi thường. Cha mẹ mất, mấy anh em còn lại nói: "Đất mất rồi thì di chúc hết giá trị, tiền bồi thường phải chia đều."

Nói vậy đúng hay sai?

Luật nói gì

Bên muốn chia đều thường dựa vào khoản 3 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015:

"3. Di chúc không có hiệu lực, nếu di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế; nếu di sản để lại cho người thừa kế chỉ còn một phần thì phần di chúc về phần di sản còn lại vẫn có hiệu lực."

Nhưng đất bị thu hồi có bồi thường thì có thật là "không còn" không? Khoản 1 Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

"1. Tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản."

Và Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

"Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác."

Miếng đất mất đi, nhưng giá trị của nó chuyển thành tiền bồi thường, và tiền cũng là tài sản.

Án lệ 34/2020 trả lời thế nào

Án lệ số 34/2020/AL của Tòa án nhân dân tối cao (áp dụng từ 15/4/2020) xử đúng tình huống này. Hai cụ có thửa đất, khi hai cụ còn sống thì Ủy ban nhân dân thành phố ra quyết định thu hồi thửa đất đó, có bồi thường. Hai cụ lập di chúc có công chứng, định đoạt phần tài sản này cho một người.

Tòa nhận định: đất đã bị thu hồi "nhưng giá trị quyền sử dụng đất của người có đất bị thu hồi vẫn được pháp luật bảo đảm theo quy định của Luật Đất đai nên hai cụ có quyền lập di chúc định đoạt tài sản trên".

Nghĩa là: người có đất bị thu hồi có quyền lập di chúc định đoạt tiền bồi thường, và di chúc đó có giá trị.

Cần nói rõ: trong án lệ, đất có quyết định thu hồi khi hai cụ còn sống. Với trường hợp di chúc lập trước rồi đất mới bị thu hồi, tôi cho rằng cùng lý lẽ đó vẫn áp dụng được, vì giá trị miếng đất vẫn còn trong tiền bồi thường. Nhưng đây là quan điểm của tôi, tòa có thể nhìn khác tùy từng vụ.

Áp dụng vào chuyện nhà mình

• Cha mẹ lập di chúc cho con miếng đất, sau đó đất bị thu hồi có bồi thường: người con được di chúc có căn cứ để đòi tiền bồi thường tương ứng với miếng đất đó, không phải chia đều. Phần này còn tùy nội dung di chúc và tiền bồi thường đã nhận chưa, đã tiêu chưa. Nên đưa giấy tờ cho luật sư xem.
• Cha mẹ đã nhận tiền bồi thường và tiêu hết khi còn sống: lúc đó di sản thật sự không còn, khoản 3 Điều 643 mới áp dụng.
• Cha mẹ biết đất sẽ bị thu hồi mà vẫn muốn để lại cho một người: nên ghi rõ trong di chúc là để lại "quyền sử dụng đất hoặc toàn bộ tiền bồi thường, hỗ trợ nếu đất bị thu hồi".

Nên chuẩn bị gì

1. Giữ bản di chúc, nhất là bản có công chứng, chứng thực.
2. Giữ quyết định thu hồi đất, quyết định phê duyệt phương án bồi thường, giấy tờ nhận tiền.
3. Xem tiền bồi thường đang ở đâu: đã chi trả cho ai, còn gửi ở kho bạc hay tài khoản nào.
4. Nếu tiền bồi thường chưa nhận mà người đứng tên đã mất, báo ngay cho cơ quan chi trả biết đang có di chúc, tránh người khác lĩnh trước.

Lời thật

Đất mất không có nghĩa là di chúc mất. Nhưng mỗi gia đình một kiểu giấy tờ, một kiểu tiền đã tiêu hay chưa. Anh chị đang vướng chuyện chia tiền đền bù đất có di chúc, gửi tôi bản di chúc và quyết định thu hồi, tôi xem giúp mình đứng ở đâu.