Nhận con nuôi: những điều cần biết

Nhiều gia đình ở quê nuôi con người khác từ nhỏ: con riêng của vợ, đứa cháu mồ côi, đứa bé ai bỏ trước cổng chùa. Nuôi chục năm, thương như con ruột, nhưng không ai đi làm giấy. Tới lúc chia đất, làm hộ khẩu hay cho con đi học, đi nước ngoài thì mới vướng.

Thủ tục nhận con nuôi trong nước không khó. Làm ở Ủy ban nhân dân cấp xã, luật cho 30 ngày. Cái khó là nhiều người không biết mình có đủ điều kiện không, và không biết phải xin ý kiến ai.

Ai được nhận làm con nuôi

Điều 8 Luật Nuôi con nuôi 2010 quy định người được nhận làm con nuôi là:

• Trẻ em dưới 16 tuổi.
• Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi thì chỉ khi được cha dượng, mẹ kế nhận, hoặc được cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận.

Người đã đủ 18 tuổi thì không làm thủ tục nhận con nuôi được nữa. Một người cũng chỉ được làm con nuôi của một người độc thân, hoặc của cả hai vợ chồng. Không có chuyện vợ nhận còn chồng không.

Luật cấm ông bà nhận cháu, anh chị em nhận nhau làm con nuôi (khoản 6 Điều 13). Ông bà muốn nuôi cháu thì làm giám hộ, không làm con nuôi.

Người nhận con nuôi cần điều kiện gì

Khoản 1 Điều 14 Luật Nuôi con nuôi 2010 yêu cầu người nhận con nuôi:

• Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ.
• Hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên.
• Có điều kiện về sức khỏe, kinh tế, chỗ ở để chăm sóc, nuôi dạy con.
• Có tư cách đạo đức tốt.

Có hai điều nhiều người không để ý:

• Cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ, chồng; cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu thì không cần hơn con nuôi 20 tuổi, cũng không xét điều kiện sức khỏe, kinh tế, chỗ ở (khoản 3 Điều 14).
• Người đang chấp hành án tù, chưa được xóa án tích về một số tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, ngược đãi người thân, mua bán trẻ em... thì không được nhận con nuôi (khoản 2 Điều 14).

Phải được ai đồng ý

Theo khoản 1 Điều 21 Luật Nuôi con nuôi 2010, phải có sự đồng ý của:

• Cha mẹ đẻ của đứa trẻ. Nếu một người đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được thì cần người còn lại đồng ý. Nếu cả hai đều vậy thì cần người giám hộ đồng ý.
• Chính đứa trẻ, nếu từ đủ 9 tuổi trở lên.

Cha mẹ đẻ chỉ được đồng ý cho con làm con nuôi khi con đã sinh ra ít nhất 15 ngày (khoản 4 Điều 21). Sự đồng ý phải tự nguyện, không kèm đòi tiền hay lợi ích gì.

Đồng ý rồi vẫn có thể đổi ý, nhưng phải báo bằng văn bản cho Ủy ban nhân dân cấp xã trong 15 ngày kể từ ngày được lấy ý kiến. Quá thời hạn này thì không đổi ý được nữa (khoản 3 Điều 9 Nghị định 19/2011/NĐ-CP).

Hồ sơ gồm những gì

Hồ sơ của người nhận con nuôi (Điều 17 Luật Nuôi con nuôi 2010):

1. Đơn xin nhận con nuôi.
2. Bản sao giấy tờ tùy thân.
3. Phiếu lý lịch tư pháp, loại số 1.
4. Văn bản xác nhận tình trạng hôn nhân.
5. Giấy khám sức khỏe, và văn bản xác nhận hoàn cảnh gia đình, chỗ ở, kinh tế do xã nơi mình thường trú cấp. Cha dượng, mẹ kế, cô cậu dì chú bác ruột thì không cần mục 5 này.

Giấy khám sức khỏe và giấy xác nhận hoàn cảnh chỉ dùng được nếu cấp chưa quá 6 tháng tính tới ngày nộp. Nếu nộp phiếu lý lịch tư pháp điện tử và xã tra được dữ liệu dân cư thì không phải nộp bản giấy giấy tờ tùy thân, giấy xác nhận tình trạng hôn nhân (Nghị định 19/2011/NĐ-CP, sửa đổi, bổ sung năm 2019, 2025).

Hồ sơ của đứa trẻ (khoản 1 Điều 18 Luật Nuôi con nuôi 2010): giấy khai sinh, giấy khám sức khỏe, 2 ảnh toàn thân chụp không quá 6 tháng. Trẻ mồ côi thì thêm giấy chứng tử của cha mẹ. Trẻ bị bỏ rơi thì thêm biên bản xác nhận của xã hoặc công an xã nơi phát hiện. Hồ sơ này do cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ lập.

Các bước làm

1. Nộp hồ sơ ở Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú của mình hoặc của đứa trẻ. Có thể nộp trực tiếp, gửi bưu điện hoặc nộp trực tuyến.
2. Xã kiểm tra hồ sơ và lấy ý kiến cha mẹ đẻ, người giám hộ, đứa trẻ từ 9 tuổi. Ý kiến phải lập thành văn bản, có chữ ký hoặc điểm chỉ.
3. Chờ 15 ngày để các bên có thể đổi ý.
4. Đăng ký và giao nhận con nuôi tại trụ sở xã. Cha mẹ nuôi, cha mẹ đẻ (hoặc người giám hộ) và đứa trẻ phải có mặt. Vợ hoặc chồng không có mặt được vì lý do khách quan thì phải ủy quyền cho người kia. Xã trao Giấy chứng nhận nuôi con nuôi, kèm bản điện tử.

Cả quá trình luật cho 30 ngày kể từ khi xã nhận đủ hồ sơ hợp lệ (khoản 2 Điều 19).

Lệ phí là 400.000 đồng. Được miễn khi cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ, chồng; cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu; nhận trẻ khuyết tật, nhiễm HIV/AIDS, mắc bệnh hiểm nghèo; hoặc người nhận là người có công với cách mạng (Điều 4, Điều 6 Nghị định 114/2016/NĐ-CP).

Sau khi nhận, cứ 6 tháng một lần trong 3 năm, cha mẹ nuôi phải báo cho xã tình hình sức khỏe, học hành, sự hòa nhập của con (khoản 1 Điều 23). Chuyển nhà đi xã khác thì báo cho xã nơi mới.

Nhận con nuôi rồi thì sao

Khoản 1 Điều 24 Luật Nuôi con nuôi 2010 quy định từ ngày giao nhận, cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con. Về thừa kế, con nuôi đứng ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ nuôi, ngang con ruột, và vẫn được thừa kế di sản của cha mẹ đẻ (điểm a khoản 1 Điều 651, Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015).

Cha mẹ nuôi có thể xin đổi họ, tên cho con. Con từ đủ 9 tuổi thì phải được con đồng ý.

Cha mẹ đẻ thì không còn quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng, đại diện cho con, trừ khi hai bên có thỏa thuận khác (khoản 4 Điều 24). Muốn cha mẹ đẻ giữ lại quyền thăm nom, chăm sóc thì nên bàn kỹ và ghi rõ thỏa thuận trước khi ký.

Muốn chấm dứt việc nuôi con nuôi thì phải ra Tòa án, không tự hủy giấy được (Điều 10). Tòa án nhân dân tối cao đã có Án lệ số 61/2023/AL và Án lệ số 84/2026/AL về chấm dứt nuôi con nuôi khi con nuôi chưa thành niên.

Nuôi mà không làm giấy

Đây là chuyện tôi gặp nhiều nhất. Nuôi từ nhỏ, cả xóm biết, nhưng không đăng ký. Tới lúc cha mẹ nuôi mất, các con ruột không chịu chia đất cho người con nuôi.

Luật có cho đăng ký lại những trường hợp nuôi trước ngày 01/01/2011, nhưng chỉ trong 5 năm, tức đã hết từ lâu (Điều 50). Đọc các bản án chia thừa kế, tôi thấy người con nuôi không có giấy vẫn có thể được chia, nhưng phải tự chứng minh có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng như cha mẹ con. Chứng minh việc này sau mấy chục năm rất cực, nhân chứng thì người còn người mất.

Nên nếu anh chị đang nuôi con người khác và còn đủ điều kiện, cứ làm giấy cho đàng hoàng. Mất một tháng, tốn chừng 400.000 đồng hoặc được miễn, mà tránh được một vụ kiện cho con sau này.

Lời thật

Thủ tục nhận con nuôi trong nước tự làm được. Nhưng nếu đứa trẻ không rõ cha mẹ đẻ, cha mẹ đẻ đang ở xa không chịu ký, hay anh chị đang nuôi một người đã quá 16 tuổi thì nên hỏi luật sư trước khi nộp. Mỗi nhà một hoàn cảnh, tôi chỉ nói được chắc khi xem giấy tờ thật.